Đương sự là gì? Giải mã A-Z về tư cách trong tố tụng dân sự 2026

Trong thế giới pháp luật rộng lớn, thuật ngữ ‘đương sự là gì’ đóng vai trò vô cùng quan trọng, là nền tảng để giải quyết mọi tranh chấp, khiếu kiện. Dù bạn là người đang tìm hiểu về luật pháp, một sinh viên luật, hay đang đối mặt với một vụ việc dân sự, việc hiểu rõ đương sự là gì và tư cách của họ trong tố tụng là điều không thể thiếu. Bài viết chuyên sâu này của chúng tôi sẽ cùng bạn khám phá chi tiết về khái niệm này, các loại đương sự, cách xác định tư cách cũng như quyền và nghĩa vụ của họ theo quy định của pháp luật Việt Nam cập nhật năm 2026.

Table of Contents

Đương sự là gì? Khái niệm cơ bản bạn cần biết

Để bắt đầu hành trình tìm hiểu, trước hết chúng ta cần nắm vững đương sự là gì theo quy định của pháp luật.

Định nghĩa chính xác theo quy định pháp luật

Theo Khoản 1 Điều 68 Bộ luật Tố tụng Dân sự (BLTTDS) năm 2015, đương sự là gì được định nghĩa rõ ràng như sau:

Đương sự trong vụ án dân sự là cơ quan, tổ chức, cá nhân bao gồm nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan.
Đương sự trong việc dân sự là cơ quan, tổ chức, cá nhân bao gồm người yêu cầu giải quyết việc dân sự và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan.

Nói một cách đơn giản, đương sự là gì chính là những người tham gia trực tiếp vào quan hệ pháp luật tố tụng dân sự, có quyền và nghĩa vụ liên quan đến nội dung vụ án hoặc việc dân sự đang được Tòa án giải quyết. Họ là trung tâm của mọi tranh chấp, đòi hỏi sự can thiệp của cơ quan tư pháp để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

Tầm quan trọng của việc xác định đúng đương sự

Việc xác định đúng tư cách đương sự có ý nghĩa sống còn đối với toàn bộ quá trình giải quyết vụ án. Nếu xác định sai đương sự, hệ quả pháp lý có thể rất nghiêm trọng:

Ảnh hưởng đến quyền và nghĩa vụ: Chỉ những người có tư cách đương sự mới có thể thực hiện các quyền và nghĩa vụ tố tụng được pháp luật quy định. Việc xác định sai sẽ tước đoạt hoặc gán ghép sai quyền, nghĩa vụ cho các bên.
Kéo dài thời gian tố tụng: Khi có sai sót trong việc xác định đương sự, Tòa án có thể phải tạm đình chỉ, đình chỉ giải quyết vụ án, hoặc phải hủy bản án, quyết định để giải quyết lại từ đầu, gây lãng phí thời gian, công sức và tiền bạc.
Ảnh hưởng đến hiệu lực thi hành án: Một bản án, quyết định được tuyên mà đương sự không đúng có thể dẫn đến việc không thể thi hành án hoặc thi hành án không đúng đối tượng.

Các loại đương sự phổ biến trong vụ việc dân sự

Trong các vụ việc dân sự, đương sự là gì còn được phân loại cụ thể thành ba nhóm chính, mỗi nhóm có vai trò và vị trí pháp lý riêng biệt.

Nguyên đơn: Người khơi nguồn vụ án

Nguyên đơn là gì? Nguyên đơn là cơ quan, tổ chức, cá nhân khởi kiện để yêu cầu Tòa án giải quyết vụ án dân sự nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình hoặc của người khác. Họ là người chủ động đưa vụ việc ra trước pháp luật.

Vai trò: Cung cấp chứng cứ, đưa ra yêu cầu cụ thể, chứng minh yêu cầu của mình là có căn cứ và hợp pháp.
Quyền cơ bản: Thay đổi, bổ sung, rút yêu cầu khởi kiện; hòa giải; kháng cáo bản án, quyết định của Tòa án.

Ví dụ: Một cá nhân khởi kiện công ty vì vi phạm hợp đồng lao động, cá nhân đó là nguyên đơn.

Bị đơn: Đối tượng bị kiện

Bị đơn là gì? Bị đơn là cơ quan, tổ chức, cá nhân bị nguyên đơn khởi kiện hoặc bị cơ quan, tổ chức, cá nhân khác kiện và bị Tòa án triệu tập tham gia tố tụng để trả lời về việc yêu cầu của nguyên đơn. Bị đơn là người bị cho là đã xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của nguyên đơn.

Vai trò: Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình, phản đối yêu cầu của nguyên đơn, đưa ra chứng cứ chứng minh mình không vi phạm hoặc có căn cứ khác.
Quyền cơ bản: Thừa nhận, phản đối toàn bộ hoặc một phần yêu cầu của nguyên đơn; đưa ra yêu cầu phản tố; hòa giải; kháng cáo.

Ví dụ: Công ty bị cá nhân khởi kiện trong ví dụ trên là bị đơn.

Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan: Các bên thứ ba không thể thiếu

Đây là những người không phải nguyên đơn hay bị đơn nhưng việc giải quyết vụ án dân sự có liên quan đến quyền lợi, nghĩa vụ của họ. Họ có thể được Tòa án đưa vào tham gia tố tụng hoặc tự mình yêu cầu tham gia.

Có hai loại người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan:

Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có yêu cầu độc lập: Họ có yêu cầu riêng biệt không trùng với yêu cầu của nguyên đơn, bị đơn và yêu cầu này độc lập với yêu cầu của nguyên đơn, bị đơn.
Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan không có yêu cầu độc lập: Họ chỉ tham gia tố tụng để bảo vệ quyền lợi, nghĩa vụ của mình có liên quan đến yêu cầu của nguyên đơn hoặc bị đơn.

Ví dụ: Trong vụ kiện tranh chấp đất đai giữa A và B, C là người đã mua một phần đất từ A nhưng chưa làm sổ đỏ. Khi A và B tranh chấp, quyền lợi của C bị ảnh hưởng, C sẽ là người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan.

Tư cách đương sự được xác định như thế nào theo pháp luật dân sự 2026?

Việc xác định đúng tư cách đương sự là bước đầu tiên và quan trọng nhất để Tòa án có thể thụ lý và giải quyết vụ án một cách chính xác. Vậy, làm thế nào để xác định đương sự là gì và tư cách của họ?

Yếu tố để xác định tư cách đương sự

Việc xác định tư cách đương sự dựa trên các yếu tố cốt lõi sau:

Có quyền, lợi ích hợp pháp bị xâm phạm hoặc bị yêu cầu bảo vệ: Đây là yếu tố quyết định. Chỉ khi một cá nhân, cơ quan, tổ chức nhận thấy quyền và lợi ích của mình (hoặc của người mà mình đại diện) đang bị xâm phạm hoặc cần được pháp luật bảo vệ, họ mới có cơ sở để trở thành đương sự. Ví dụ, trong tranh chấp hợp đồng, bên bị thiệt hại do bên kia vi phạm là người có quyền lợi bị xâm phạm.
Phải là cá nhân, cơ quan, tổ chức có năng lực hành vi tố tụng dân sự:
- Đối với cá nhân: Phải có năng lực pháp luật dân sự và năng lực hành vi dân sự đầy đủ theo quy định của Bộ luật Dân sự (trừ các trường hợp đặc biệt được quy định tại BLTTDS). Người từ đủ 18 tuổi trở lên thường được coi là có năng lực hành vi đầy đủ. Người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi hoặc người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự sẽ tham gia tố tụng thông qua người đại diện hợp pháp của họ.
- Đối với cơ quan, tổ chức: Phải là pháp nhân hoặc có tư cách chủ thể độc lập theo quy định pháp luật và tham gia tố tụng thông qua người đại diện hợp pháp của mình (người đại diện theo pháp luật hoặc theo ủy quyền).

Quy trình và thời điểm xác định

Tư cách đương sự thường được xác định ngay từ giai đoạn thụ lý vụ án dựa trên đơn khởi kiện và các tài liệu, chứng cứ ban đầu. Tuy nhiên, trong quá trình giải quyết, Tòa án có thể thay đổi hoặc bổ sung đương sự nếu phát hiện có người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan mà trước đó chưa được đưa vào tham gia tố tụng. Thẩm phán là người chịu trách nhiệm chính trong việc xem xét và xác định tư cách đương sự.

Quyền và nghĩa vụ pháp lý của đương sự trong tố tụng

Khi đã hiểu đương sự là gì và các loại đương sự, điều quan trọng tiếp theo là nắm rõ quyền và nghĩa vụ của đương sự. Những quyền và nghĩa vụ này được quy định chi tiết trong BLTTDS 2015 và là cơ sở để đương sự tham gia vào quá trình giải quyết vụ án.

Các quyền cơ bản của đương sự

Mỗi đương sự đều có một số quyền cơ bản để bảo vệ lợi ích của mình:

Được biết, được ghi chép, sao chụp tài liệu: Đương sự có quyền được thông báo về quá trình tố tụng, được đọc, ghi chép và sao chụp các tài liệu có trong hồ sơ vụ án liên quan đến mình.
Cung cấp tài liệu, chứng cứ: Được quyền tự mình hoặc yêu cầu Tòa án, Viện kiểm sát thu thập tài liệu, chứng cứ để chứng minh cho yêu cầu, kháng nghị của mình.
Đưa ra yêu cầu, đề nghị: Có quyền đưa ra yêu cầu, đề nghị Tòa án triệu tập người làm chứng, người giám định, người phiên dịch; yêu cầu áp dụng, thay đổi, hủy bỏ biện pháp khẩn cấp tạm thời.
Tham gia hòa giải, đối thoại: Được tham gia vào các buổi hòa giải, đối thoại do Tòa án tổ chức để tự giải quyết tranh chấp.
Kháng cáo, kiến nghị: Có quyền kháng cáo bản án, quyết định của Tòa án theo thủ tục phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm nếu có căn cứ.
Ủy quyền cho người khác: Có thể ủy quyền cho luật sư hoặc người khác đại diện cho mình tham gia tố tụng.

Các nghĩa vụ cốt yếu của đương sự

Song song với quyền lợi, đương sự cũng phải thực hiện các nghĩa vụ nhất định:

Cung cấp tài liệu, chứng cứ đúng thời hạn: Phải giao nộp đầy đủ và đúng thời hạn các tài liệu, chứng cứ mà mình có để chứng minh cho yêu cầu hoặc phản đối yêu cầu của đối phương.
Có mặt theo giấy triệu tập của Tòa án: Trừ trường hợp có lý do chính đáng được Tòa án chấp nhận, đương sự phải có mặt tại các phiên tòa, phiên họp, buổi lấy lời khai khi có giấy triệu tập hợp lệ.
Chấp hành quyết định của Tòa án: Phải tuân thủ các quyết định, yêu cầu hợp pháp của Tòa án trong suốt quá trình tố tụng.
Nộp tạm ứng án phí, lệ phí: Đương sự (thường là nguyên đơn hoặc người yêu cầu giải quyết việc dân sự) phải nộp tạm ứng án phí, lệ phí theo quy định của pháp luật.

Phân biệt đương sự với những người tham gia tố tụng khác

Khái niệm đương sự là gì đôi khi dễ gây nhầm lẫn với các chủ thể khác cũng tham gia vào quá trình tố tụng dân sự. Việc phân biệt rõ ràng sẽ giúp bạn hiểu đúng vai trò của từng cá nhân, tổ chức.

Đương sự và người đại diện

Người đại diện (theo pháp luật hoặc theo ủy quyền) tham gia tố tụng để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự, nhưng họ không phải là đương sự. Quyền và nghĩa vụ pháp lý phát sinh từ việc giải quyết vụ án thuộc về đương sự mà họ đại diện.

Đương sự và người bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp

Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự (thường là luật sư) có nhiệm vụ sử dụng kiến thức pháp luật để tư vấn, hỗ trợ đương sự trong việc thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình. Họ không có quyền và nghĩa vụ của đương sự mà chỉ hành động nhân danh đương sự, nhưng không phải là đương sự.

Đương sự và người làm chứng, người giám định, người phiên dịch

Các chủ thể này tham gia tố tụng với vai trò cung cấp thông tin, chuyên môn hoặc hỗ trợ ngôn ngữ cho Tòa án và các đương sự. Họ không có quyền lợi, nghĩa vụ trực tiếp đối với nội dung vụ án và không phải là đương sự.

Những điểm cần lưu ý khi xác định đương sự và các trường hợp đặc biệt

Trong thực tiễn giải quyết các vụ việc dân sự, việc xác định đương sự là gì không phải lúc nào cũng đơn giản, đặc biệt là trong các trường hợp phức tạp.

Trường hợp nhiều đương sự

Một vụ án dân sự có thể có nhiều nguyên đơn, nhiều bị đơn hoặc nhiều người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Trong trường hợp này, các đương sự có thể cùng nhau tham gia tố tụng hoặc ủy quyền cho một hoặc một số người đại diện. Việc xác định rõ quyền và nghĩa vụ của từng đương sự là rất quan trọng để đảm bảo công bằng.

Trường hợp thay đổi, bổ sung đương sự

Trong quá trình giải quyết vụ án, có thể phát sinh các tình huống dẫn đến việc thay đổi hoặc bổ sung đương sự:

Thay đổi nguyên đơn, bị đơn: Ví dụ, nguyên đơn rút yêu cầu khởi kiện và một người khác có quyền lợi liên quan muốn tiếp tục vụ án với tư cách nguyên đơn mới. Hoặc bị đơn mất, cơ quan, tổ chức bị đơn giải thể, sáp nhập.
Bổ sung đương sự: Tòa án phát hiện có người khác có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan mà chưa được đưa vào tham gia tố tụng, và việc không có họ sẽ ảnh hưởng đến việc giải quyết vụ án.

Việc thay đổi, bổ sung đương sự phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của BLTTDS để đảm bảo tính hợp pháp và đúng đắn của quá trình tố tụng.

Hậu quả pháp lý khi xác định sai đương sự

Như đã đề cập, việc xác định sai đương sự là gì sẽ dẫn đến nhiều hệ quả nghiêm trọng, từ việc vụ án không được thụ lý, bị tạm đình chỉ, đình chỉ, cho đến việc bản án, quyết định của Tòa án bị hủy để xét xử lại. Điều này không chỉ gây mất thời gian, công sức mà còn ảnh hưởng đến niềm tin của người dân vào công lý. Do đó, các cơ quan tiến hành tố tụng luôn phải hết sức cẩn trọng trong khâu xác định tư cách đương sự.

Cập nhật pháp luật liên quan đến đương sự năm 2026

Pháp luật là một lĩnh vực luôn vận động và phát triển. Trong năm 2026, các quy định liên quan đến đương sự là gì và tư cách đương sự trong tố tụng dân sự vẫn tiếp tục được các cơ quan chức năng rà soát, hoàn thiện nhằm đảm bảo tính minh bạch, công bằng và hiệu quả. Mặc dù Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015 là văn bản nền tảng, nhưng các văn bản hướng dẫn dưới luật, nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao có thể được ban hành hoặc sửa đổi để làm rõ hơn các vấn đề phát sinh trong thực tiễn.

Để đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của mình, các đương sự và những người quan tâm cần thường xuyên cập nhật những thay đổi mới nhất của pháp luật. Việc nắm vững các quy định này không chỉ giúp bạn hiểu rõ hơn về đương sự là gì mà còn giúp bạn tự tin hơn khi tham gia vào các hoạt động tố tụng dân sự.

Kết luận

Hy vọng qua bài viết chi tiết này, bạn đã có cái nhìn toàn diện và sâu sắc về đương sự là gì, các loại đương sự, cách thức xác định tư cách đương sự, cũng như quyền và nghĩa vụ của họ trong các vụ việc dân sự theo quy định pháp luật Việt Nam năm 2026. Việc hiểu rõ những khái niệm này không chỉ giúp bạn nắm vững kiến thức pháp lý mà còn là nền tảng vững chắc để bạn bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bản thân và những người xung quanh trong môi trường pháp lý ngày càng phức tạp.

Nếu có bất kỳ thắc mắc nào về đương sự là gì hoặc các vấn đề pháp lý khác, đừng ngần ngại tìm kiếm sự tư vấn từ các chuyên gia pháp luật để nhận được sự hỗ trợ kịp thời và chính xác nhất.